ΣΚΕΨΕΙΣ

13/7/2026

Η Πολιτική της Φανταστικής Λογοτεχνίας
Μα είστε οπισθοδρομικοί;

 

Η φανταστική λογοτεχνία είναι γεμάτη μονάρχες, ευγενείς, και αριστοκρατία. Το ίδιο (παραδόξως;) ισχύει και για την επιστημονική φαντασία (ή, μήπως, θα έπρεπε απλά να την πούμε φαντασία στο διάστημα;), όπως στο Dune του Herbert, ή, για ένα ακόμα πιο παλιό παράδειγμα, όπως στο Princess of Mars και τις συνέχειές του, του Burroughs. Σε όλα αυτά τα βιβλία έχουμε βασιλιάδες και βασίλισσες, πρίγκιπες και πριγκίπισσες, και κάθε είδους τρελό ή ηρωικό αριστοκράτη.

Πολλοί έχουν – εύλογα, ίσως – αναρωτηθεί γιατί. Γιατί, βρε παιδιά, τόση αριστοκρατία στη φανταστική λογοτεχνία; Γιατί ένα τέτοιο ξεπερασμένο πολιτικό σύστημα;

Για το Dune, συγκεκριμένα, είχα διαβάσει κάποιον να σχολιάζει ότι η κοινωνία του είναι «οπισθοδρομική». Και ίσως όντως να είναι... Δηλαδή, αναλογιστείτε: αυτοί οι άνθρωποι ταξιδεύουν στο διάστημα, αλλά ακόμα έχουν δούκες και βαρόνους; Δεν έχουν αντιληφτεί την έννοια της δημοκρατίας; Μαλάκες είναι;

Δε νομίζω, όμως, ότι όσοι σκέφτονται έτσι σκέφτονται σωστά ακριβώς. Η φανταστική λογοτεχνία (περιλαμβάνοντας και αυτή που είναι στο διάστημα, ή σε άλλους πλανήτες) δεν υποτίθεται ότι είναι για να σχολιάσει την κοινωνία, ή για να μεταδώσει κοινωνικές ή πολιτικές αξίες. Ανέκαθεν ο σκοπός της φανταστικής λογοτεχνίας ήταν να μας κάνει να βιώσουμε συναρπαστικές περιπέτειες σε μαγευτικούς κόσμους.

Και δεν μπορείς να το κάνεις αυτό με δημοκρατικό πολίτευμα, ρε άνθρωπε; Γιατί;

Μπορείς, φυσικά, να το κάνεις, και έχει γίνει σε πολλές περιπτώσεις. (Κι εγώ ο ίδιος έχω γράψει ιστορίες όπου το πολίτευμα είναι δημοκρατικό, όπως αυτές στο Θρυμματισμένο Σύμπαν οι οποίες διαδραματίζονται στη Σεργήλη ή στη Ρελκάμνια – βλέπε Ραλίστες και Ιερομύστες, και όλη τη σειρά με τις Θυγατέρες της Πόλης.)

Ωστόσο, και πάλι δεν νομίζω ότι κρίνουμε το θέμα σωστά. Η ουσία είναι πως δεν έχει σημασία το πολιτικό υπόβαθρο στη φανταστική λογοτεχνία, από μια άποψη. Αλλά, από μια άλλη άποψη, ορισμένα πολιτικά συστήματα δημιουργούν, ίσως, περισσότερες ευκαιρίες για περιπέτειες και πλεκτάνες.

Επιπλέον, σκεφτείτε: πού διαδραματίζεται το μεγαλύτερο μέρος των ιστοριών φαντασίας; Σε κόσμους αρχαϊκούς. Και σε εκείνες τις εποχές, κατά κανόνα, υπήρχαν βασιλιάδες, μονάρχες, ηγεμόνες, ευγενείς. Μόνο σε πολύ περιορισμένες περιοχές μπορούσε να υπάρξει δημοκρατία. Ήταν η φύση της πραγματικότητας τέτοια. Σ’ένα χωριό μπορούσαν να εκλέξουν δημοκρατικά έναν δήμαρχο. Σε μια ολόκληρη χώρα, όμως; Δύσκολο. Δεν υπήρχαν τηλεπικοινωνίες και τέτοια πράγματα. Ούτε καν δρόμοι της προκοπής, ή μηχανικά οχήματα. Οπότε, είχες αριστοκρατία, από την οποία έβγαινε ο μονάρχης. Σε τελική ανάλυση, κάποιος έπρεπε να κάνει κουμάντο (ασχέτως αν ήταν τελείως μαλάκας ή μη).

Μετά, όμως, έχουμε τις ιστορίες διαστημικής φαντασίας, όπως το Dune, και πράγματα που είναι sword-and-planet, όπως το Princess of Mars. Μα, και σε άλλους πλανήτες να έχουν μοναρχία και ευγενείς; Σε εποχές στο μακρινό μέλλον;

Εδώ νομίζω πως η εξήγηση είναι απλή: Όλα αυτά – είτε οι ιστορίες είναι σε αρχαϊκούς κόσμους, είτε σε άλλους πλανήτες με προηγμένη τεχνολογία, είτε σε άλλους πλανήτες που είναι κατά βάση βαρβαρικοί – έχουν ξεκινήσει από τα παλιά, καλά παραμύθια. Σοβαρά, τώρα· σκεφτείτε το. Σκεφτείτε πώς είναι γραμμένες οι ιστορίες του Burroughs στον Άρη (τον Άρη της φαντασίας του). Σκεφτείτε πώς είναι γραμμένες εκατοντάδες άλλες ιστορίες φαντασίας. Η βάση είναι το παλιό, καλό παραμύθι. Είναι «Μια φορά κι έναν καιρό, σ’ένα βασίλειο, ήταν μια πριγκίπισσα που...»

Σκεφτείτε ότι κάπως έτσι ξεκινά και το Star Wars – σαν παραμύθι – το οποίο έχει πριγκίπισσες, αυτοκράτορες, μονάρχες, και όλα τα λοιπά.

Στα παραμύθια, οι ευγενείς έχουν ενδιαφέρον. Οπότε, η κοινωνία του Dune δεν μπορείς να πεις ότι είναι «οπισθοδρομική», γιατί τα παραμύθια δεν είναι οπισθοδρομικά. Είναι απλώς αυτό που είναι. Και έχουν μια συγκεκριμένη γοητεία. Δεν είναι γραμμένα ως μοντέλα πολιτικής μορφοποίησης.

Κάποιον άλλο είχα διαβάσει να γράφει ότι στο Amber ο Zelazny παρουσιάζει την αριστοκρατία «εξιδανικευμένη»... Μα, είναι παραμύθι, γαμώτο! Φυσικά και θα είναι η αριστοκρατία λιγάκι εξιδανικευμένη. Παρ’όλ’ αυτά, αν το παρατηρήσεις, οι ευγενείς στο Amber μπορεί να έχουν κάποιες ιδιαίτερες δυνάμεις αλλά δεν είναι και τόσο καλοί. Διεφθαρμένοι είναι, ουσιαστικά. Οπότε, ποια εξιδανικευμένη εικόνα υπάρχει;

Κι αυτό ισχύει γενικά στις ιστορίες φαντασίας: Οι ευγενείς άλλοτε παρουσιάζονται καλοί, άλλοτε κακοί, άλλοτε ευεργέτες, άλλοτε διεφθαρμένοι. Όπως, ξέρεις... οι κανονικοί άνθρωποι. Γιατί να ισχύει κάτι άλλο;

Κατά περίσταση, στη φανταστική λογοτεχνία οι μονάρχες και οι ευγενείς μπορεί να εμφανίζονται ως προστάτες, ή ώς τύραννοι. Ή μπορεί η κατάσταση να είναι λιγάκι ισοπεδωμένη και να είναι όλοι τους παρακμιακοί και γελοίοι.

Τίποτα από αυτά δεν είναι ρεαλιστικό. Δεν είναι η πραγματική εικόνα για το πώς ήταν κάποτε η αριστοκρατία. Είναι απλώς η άποψη του συγγραφέα γι’αυτήν, ή η αισθητική που θέλει να δώσει στην ιστορία που γράφει. Προσωπικά, εκείνο που βρίσκω προβληματικό είναι όταν κάποιοι συγγραφείς προσπαθούν να βάλουν εμβόλιμα σοσιαλιστικές ιδέες μέσα σε αρχαϊκούς κόσμους. Αυτά τα πράγματα σπάνια ταιριάζουν σε τέτοια σκηνικά, και η φανταστική λογοτεχνία δεν νομίζω ότι είναι καλή για προπαγάνδα ή για κοινωνικό σχολιασμό. (Ούτε και κανένα είδος λογοτεχνίας, κατά τη γνώμη μου. Η λογοτεχνία έχει να κάνει με την αισθητική, όχι με την ιδεολογία. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο θέμα.)

Ο λόγος που εμφανίζονται τόσο συχνά μοναρχικά πολιτεύματα στη φανταστική λογοτεχνία δεν είναι επειδή κάποιος θέλει να προωθήσει τα μοναρχικά πολιτεύματα. Προφανώς, αυτό δεν ισχύει. Ο λόγος είναι διπλός:

Κατά πρώτον, είναι εκείνο που ανέφερα παραπάνω. Όλα αυτά ξεκινάνε από τα παραμύθια, και στα παραμύθια πάντα υπάρχει μια κυνηγημένη πριγκίπισσα (ή κάτι τέτοιο). Βλέπε Star Wars: «Κάποτε σε έναν μακρινό γαλαξία...» ο Νταρθ Βέιντερ – ένας σκοτεινός ιππότης, καταφανέστατα – κυνηγά μια πριγκίπισσα η οποία προλαβαίνει ίσα-ίσα να στείλει ένα μήνυμα μέσα από έναν μηχανικό νάνο (ένα ρομπότ). Δηλαδή, δεν είναι ξεκάθαρο ότι η αρχική του βάση είναι τα παλιά παραμύθια;

Κατά δεύτερον, οι ευγενείς και τα μοναρχικά πολιτεύματα είναι καλά για πλοκές και μηχανορραφίες. Ναι μεν και στο δημοκρατικό πολίτευμα μπορούν να γίνουν πολλές απάτες (βλέπε σημερινή Ελλάδα, ας πούμε – εεε, εντάξει, το αφήνω εκεί), αλλά τα πράγματα δεν είναι το ίδιο όπως στα μοναρχικά πολιτεύματα. Και ούτε είναι τόσο προσωπικά. Στις κοινωνίες που υπάρχουν ευγενείς (οι οποίοι έχουν κάποια δύναμη και δεν είναι απλώς εικονικοί) παίζουν ρόλο οι γάμοι ανάμεσα στους Οίκους, οι διάφορες μηχανορραφίες του ενός εναντίον του άλλου, ποιον υποστηρίζουν για μονάρχη και ποιον όχι, ποιος θα πάρει ποια κομμάτια γης, ποιος θα κληρονομήσει τι... διάφορα τέτοια, που όλα βγάζουν ωραίες πλοκές για περιπετειώδεις ιστορίες φαντασίας. Ο χαμένος πρίγκιπας επιστρέφει και σώζει, με το σπαθί του, τον λαό από τον τύραννο που κάθεται στον θρόνο. Ένας μυστηριώδης άγνωστος στον δρόμο αποκαλύπτεται πως είναι βασιλιάς (βλέπε Άραγκορν, από τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών). Ένας βάρβαρος ήρωας παίρνει το στέμμα με τα ανδραγαθήματα του (και φυσικά ξέρετε ποιος είναι αυτός ο βάρβαρος). Και πολλές άλλες πλοκές.

Τέτοια πράγματα δεν μπορείς να τα γράψεις αν το πολίτευμα είναι δημοκρατικό.

Μπορείς, βέβαια, να γράψεις άλλα πράγματα... Μπορείς να γράψεις για νοθευμένες εκλογές, για απάτες, για σκοτεινή επιρροή από άλλα κράτη ή μυστικές οργανώσεις. Γίνεται να έχεις διάφορες πλοκές και εκεί. Φυσικά και γίνεται.

Ωστόσο, άλλη γοητεία έχουν τα παραμύθια και ο ήρωας με το σπαθί· δεν μπορείς να το αμφισβητήσεις. Γι’αυτό κιόλας τόσες πολλές ιστορίες, παρότι είναι στο μακρινό μέλλον, βάζουν τους ήρωες να μάχονται (ακόμα) με σπαθιά – είτε βρίσκοντας μια κάποια δικαιολογία γι’αυτό είτε «επειδή έτσι είναι». Και τώρα, μάλιστα, τυχαίνει να διαβάζω τη σειρά Deathstalker του Simon Green (καμία σχέση με τις ταινίες Deathstalker· απλή συνωνυμία), που είναι ακριβώς έτσι: έχει διεφθαρμένη αριστοκρατία, και ήρωες με σπαθιά στο διάστημα. Τι θέση έχουν όλ’ αυτά σε τόσο μακρινές, τεχνολογικά εξελιγμένες εποχές;

Καμία, ουσιαστικά. Αν ήταν σκληρή επιστημονική φαντασία, προφανώς δεν θα ήταν έτσι· απλώς θα διάβαζες για το πώς μπορεί ίσως να είναι τα πράγματα στο μέλλον, και θα ήταν μια βαρετή ιστορία καθημερινότητας κατά τα άλλα. Αλλά οι ιστορίες φαντασίας στο διάστημα δεν είναι αυτό. Είναι περιπετειώδεις αφηγήσεις, έχοντας πάντα τη βάση τους στο παλιό, καλό παραμύθι.

Αυτό δεν πάει να πει πως δεν μπορείς να γράψεις και οτιδήποτε άλλο στη φανταστική λογοτεχνία, και πάλι να έχει ενδιαφέρον. Φυσικά και μπορείς. (Και το έχω κάνει, όπως ήδη έγραψα – βλέπε, κατά πρώτον, Ραλίστες και Ιερομύστες και τις ιστορίες με τις Θυγατέρες της Πόλης.) Αλλά δεν είναι και το πιο συνηθισμένο. Πολλοί, μάλιστα, θα το θεωρούσαν «περίεργο» (για κάποιο λόγο).

Αλλά, για να κλείσω: αν ποτέ αναρωτιέστε γιατί τόση μοναρχία και αριστοκρατία στη φανταστική λογοτεχνία (στο διάστημα ή μη), σκεφτείτε τους δύο λόγους που ανέφερα. Αυτό είναι, και δεν νομίζω ότι υπάρχει κάτι άλλο.

---