ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΕΣ

Wizardry and Wild Romance: A Study of Epic Fantasy
του Michael Moorcock

 

Αυτό το βιβλίο το έψαχνα χρόνια – ίσως και πάνω από δεκαπέντε – και δεν μπορούσα να το βρω: ή ήταν εξαντλημένο ή εξαφανισμένο. Τελικά, τα κατάφερα και να το βρω και να το διαβάσω. (Και, όπως ανακάλυψα, μπορείτε να το κατεβάσετε και από το Archive.org δωρεάν και, κατά πάσα πιθανότητα, νόμιμα. Το Archive.org, απ’όσο ξέρω, δεν δέχεται παράνομο υλικό. Ωστόσο, όποιος κατεβάζει, πάντα κατεβάζει υπ’ευθύνη του, εννοείται.)

Δεν είναι λογοτεχνικό βιβλίο· είναι μια πραγματεία του Michael Moorcock για το είδος της επικής φαντασίας (και, γενικά, της φανταστικής λογοτεχνίας). Και καταλαβαίνω τώρα γιατί, ίσως, ήταν εξαφανισμένο όλα αυτά τα χρόνια. Αναφέρεται, κυρίως, σε μια συγκεκριμένη εποχή, και αυτήν σχολιάζει: την εποχή γύρω στο 1980. Χωρίς, όμως, αυτό να σημαίνει πως δεν έχει και γενικότερο ενδιαφέρον.

Ωστόσο, για να είμαι ειλικρινής, περίμενα κάτι περισσότερο: κάποιες περισσότερες σκέψεις και συμπεράσματα, και προσωπικές συμβουλές ή εμπειρίες, για τη φανταστική λογοτεχνία από μια εμβληματική φιγούρα του είδους όπως ο Moorcock. Τέτοια πράγματα, δυστυχώς, υπάρχουν ελάχιστα· ίσως και καθόλου. Στο Wizardry and Wild Romance ο Moorcock γράφει, κυρίως, τι του αρέσει και τι όχι, ποιον συγγραφέα θεωρεί καλό και ποιον κακό. Υπάρχουν πάρα πολλά αποσπάσματα από βιβλία φανταστικής λογοτεχνίας (και μη), τα οποία ο συγγραφέας παραθέτει για να μας δείξει ότι το τάδε είναι καλό, ή το τάδε είναι κακό. Σε αρκετές περιπτώσεις, όμως, δεν είναι ξεκάθαρο γιατί θεωρεί κάτι καλό ή κακό· οπότε δεν μπορείς παρά να το αποδώσεις σε προσωπικό γούστο. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι διαφωνώ γενικά με το προσωπικό του γούστο. Σε ορισμένα σημεία, πάντως, πραγματικά απόρησα γιατί έβαζε ένα απόσπασμα για να δείξει ότι κάτι είναι κακό. Δεν ήταν και τόσο κακό.

Προφανώς, ο Moorcock έχει τη δική του ατζέντα και προσπαθεί να την προωθήσει μέσα από το Wizardry and Wild Romance μαζί με διάφορους συγγραφείς που εκείνος συμπαθεί. Συνεχώς μας λέει ότι ο τάδε και ο τάδε και ο άλλος ανυψώνουν το είδος και το εξελίσσουν, ενώ ο τάδε και ο τάδε και ο παράλλος το υποβιβάζουν και το εκφυλίζουν. Και, αν και συμφωνώ σε πολλές περιπτώσεις, όλα αυτά είναι σαν απλώς κάποιος να προσπαθεί να υποστηρίξει ορισμένους συγγραφείς εκείνης της εποχής και να «θάψει» κάποιους άλλους.

Ένα καλό, πάντως, έχει: μαθαίνεις τα ονόματα πολλών συγγραφέων που θα ήταν, ίσως, ενδιαφέρον να διαβάσεις – είτε αρέσουν στον Moorcock είτε όχι. Ορισμένα από αυτά τα ονόματα, προφανώς, τα ήξερα ήδη, αλλά, ακόμα κι αυτά, ήρθαν πάλι στο μυαλό μου και μου δημιουργήθηκε μια περιέργεια να διαβάσω βιβλία τους.

Και ο Moorcock δεν αναφέρει μόνο συγγραφείς της εποχής εκείνης που γράφτηκε το Wizardry and Wild Romance αλλά και πολλούς παλιότερους συγγραφείς. Γενικά, θα μπορούσες να πεις ότι σε μορφώνει μέσα από την πραγματεία του· κι αυτό είναι καλό.

Βέβαια, κάτι τέτοιο πιθανώς να είχε περισσότερο νόημα πριν από το διαδίκτυο, απ’όπου μπορούμε να αντλήσουμε χιλιάδες πληροφορίες άμεσα. Ωστόσο, ακόμα και σήμερα, έχει αξία, γιατί βρίσκεις όλες τις πληροφορίες συγκεντρωμένες αντί να κάθεσαι να ψάχνεις σε μηχανές αναζήτησης και να ακολουθείς συνδέσμους.

Πέρα από αυτά, το βιβλίο είναι, ομολογουμένως, καλογραμμένο: όμορφες προτάσεις, κατανοητές, που κυλάνε άνετα, χωρίς να είναι απλοϊκές. Πράγμα που πάντα είναι bonus σε οποιοδήποτε βιβλίο.

Είναι, όμως, όπως είπα, αναμφίβολα ένα βιβλίο της εποχής του. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι και πολλά έχουν αλλάξει από τότε. Ωστόσο, κάποια έχουν αλλάξει. Για παράδειγμα, ο Moorcock κατακρίνει τον Tolkien: ισχυρίζεται πως έχει εκφυλίσει το είδος, πως τέτοια αφήγηση παραείναι «παιδική», σε νανουρίζει, δεν σε ξυπνά όπως θα έπρεπε. Αυτό δεν έχει αλλάξει και πολύ, ακόμα και σήμερα: εξακολουθούμε να είμαστε κολλημένοι στον Tolkien· βλέπε πόσες ταινίες και σειρές υπάρχουν βασισμένες στον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. (Ήμαρτον πια! Ήμαρτον!) Κάποια άλλα πράγματα, όμως, έχουν αλλάξει, όπως εκείνη η έκρηξη με το Dungeons & Dragons, που σήμερα απλά δεν υφίσταται. Τα role-playing games υπάρχουν – αλλά αυτό και μόνο: τίποτα περισσότερο. Δεν βλέπουμε πλέον εκείνη την τρομερή δημιουργική έξαρση που βλέπαμε το ’80 ή πιο πριν. Ή, για παράδειγμα, οι ταινίες φαντασίας: Ο Moorcock κατακρίνει τις ταινίες της εποχής ως «ανόητες»... αλλά σήμερα – δυστυχώς – δεν γίνονται καθόλου ταινίες ηρωικής φαντασίας, πέρα από τα αναμασήματα του Tolkien κι αυτές οι σειρές που είναι βασισμένες στο A Song of Ice and Fire του Martin. Φριχτή κατάσταση, δηλαδή.

Ο Moorcock φαινόταν, σε αυτό το βιβλίο, να ελπίζει ότι στο μέλλον η επική φαντασία, το είδος της φαντασίας γενικά, θα πάρει τα πάνω του· αλλά το αντίθετο έχει συμβεί. Έχουμε πέσει σε μια κατάσταση βλαμμένης αδράνειας, όπου τίποτα το δημιουργικό δεν βγαίνει με δύναμη στην επιφάνεια και συνεχώς αναμασάνε σαν γριές κατσίκες τις ίδιες και τις ίδιες μπαρούφες με ξωτικά και Κακούς Άρχοντες και ιππότες και δράκους. Εγώ θα προτιμούσα την αχαλίνωτη δημιουργικότητα του ’80, ακόμα κι αν βλέπαμε αστειότητες όπως Deathstalker στις οθόνες μας. Γιατί, ναι, εκείνα τουλάχιστον είχαν κάποια πλάκα. Αυτά εδώ, τα σημερινά, είναι αποτελμάτωση. Εμπορικούρες μέχρι αηδίας.

Επίσης, νομίζω πως ο Moorcock είχε παρεξηγήσει τα role-playing games. Δείτε τι γράφει:

Προφανώς, νομίζει ότι τα παιχνίδια ρόλων είναι όλο περίπλοκους κανόνες. Και εν μέρει ισχύει. Αλλά δεν είναι αυτή η ουσία. Ούτε εμένα μού αρέσουν οι κανόνες, και πραγματικά δεν μπορώ να κάθομαι και να κάνω προσθέσεις και αφαιρέσεις ή να ψάχνω μέσα σε μεγάλα βιβλία για το πού αναφέρεται τι για την τάδε υποπερίπτωση στη μάχη ή σε μια ιδιότητα ενός τέρατος, και μπλα μπλα μπλα. Όσο ψάχνεις αυτές τις μαλακίες χάνεις τη μαγεία του πράγματος. Τα αφηγηματικά παιχνίδια αυτού του τύπου είναι, ουσιαστικά, μια σουρεαλιστική δραστηριότητα. Προσωπικά, όταν παίζω πλέον, απλώς ρίχνω ζαριές για να δω προς τα πού πηγαίνει η αφήγηση, και τίποτα περισσότερο. Δεν ασχολούμαι με κανόνες. Ο Moorcock δεν το έχει καταλάβει αυτό για τα role-playing games. Δεν έχει καταλάβει ότι είναι, κατά βάση, μια σουρεαλιστική αφηγηματική κατάσταση (παρόμοια με ορισμένες από τις δραστηριότητες των αρχικών σουρεαλιστικών) και, αποκεί και πέρα, όλα εξαρτώνται από το πώς παίζει κανείς. Γι’αυτό ίσως να φταίει και η εποχή του, βέβαια. Ήταν τότε η αρχή των rpgs, και δεν πρέπει να ξεχνά κανείς ότι τα rpgs ξεκίνησαν από τα wargames (τα οποία είναι, φυσικά, όλο κανόνες), όταν κάποιος αναρωτήθηκε: Μα γιατί να μην υπάρχει και μια ιστορία από πίσω; Θα παίζουμε μόνο με στρατιωτάκια που σκοτώνουν το ένα το άλλο; Στην αρχή, λοιπόν, αφού ήταν βασισμένα στα wargames, τα role-playing games ήταν όλο κανόνες (κυρίως για τη μάχη). Αλλά η ουσία τους δεν είναι εκεί.

Και ακόμα και τα role-playing games που ο Moorcock κατακρίνει είχαν κάποιες τρομερές δημιουργικές εξάρσεις εκείνη την εποχή. Πάρτε για παράδειγμα το Spelljammer ή το Planescape. Παρότι περιέχουν και τολκινοειδείς μπαρούφες όπως ξωτικά και νάνους, επιδεικνύουν συγχρόνως μια αξιοσημείωτη δημιουργικότητα. Είναι ευφάνταστα. Και δεν μπορείς να μην το εκτιμήσεις. Τι παρόμοιο υπάρχει σήμερα;... Υπάρχει και τίποτα; Βγαίνουν καθημερινά δεκάδες πράγματα σε ιστότοπους όπως το DriveThruRPG, αλλά είναι τόσα πολλά που τα πάντα χάνονται μέσα στα πάντα. Ο καθένας βγάζει στη φόρα το προσωπικό του σύστημα που μπορεί και να είναι απλώς μια παραλλαγή του D&D: με αποτέλεσμα να έχεις ένα πέλαγος από τέτοια, το ένα πάνω στο άλλο, που, αν υπάρχει όντως κάτι το εμπνευσμένο ή πραγματικά δημιουργικό ανάμεσά τους, ποτέ δεν θα το ανακαλύψεις. Και ούτε μπορεί ποτέ κανένας άνθρωπος να τα διαβάσει όλα ή να τα παίξει όλα. (Προσωπικά, δεν ενδιαφέρομαι πλέον καθόλου για συστήματα τρίτων.)

Ο Moorcock δεν είχε ασχοληθεί περισσότερο με το θέμα των role-playing games, και φαίνεται.

Συνολικά, πάντως, όπως είπα, το Wizardry and Wild Romance σε μορφώνει: γράφει για πάρα πολλά βιβλία φαντασίας (της εποχής του αλλά και παλιότερα) που μπορείς να ψάξεις να βρεις και να διαβάσεις. Και αυτό είναι θετικό. Εκείνο που με απογοήτευσε λιγάκι είναι ότι απλώς αναφέρει συγγραφείς και προσωπικές απόψεις· δεν είναι κάτι περισσότερο από αυτό. Και μένει στην εποχή του: κρίνει την περίοδο γύρω στο ’80 σχετικά με το είδος της φαντασίας. Σήμερα έχει απλώς ενδιαφέρον να τα δεις αυτά αναδρομικά, και να σκεφτείς ότι τώρα έχουμε χειρότερα χάλια.

---