Η Μαγεία του Εναλλακτικού Σκηνικού
Πραγματικά ευφάνταστοι κόσμοι και τοπία στη φανταστική λογοτεχνία.
Κάποτε, διάβαζες ιστορίες που διαδραματίζονταν στον πλανήτη Άρη, και ο Άρης ήταν ό,τι κατέβαινε στο μυαλό του συγγραφέα. Έστελνε τους ήρωές του εκεί – είτε με διαστημόπλοιο είτε μέσω κάποιας πύλης είτε με ξόρκι τηλεμεταφοράς – και τους έβαζε να αντιμετωπίσουν δεινοσαύρους και τέρατα και πτεροδάκτυλους, ενώ παραδίπλα έρρεαν ποτάμια από ρευστό ασήμι, και πίσω από τα δάση απλώνονταν βασίλεια με πολεμιστές που κράδαιναν λίθινα ξίφη. Μια φαντασμαγορία.
Και όλα αυτά επειδή δεν ξέραμε τότε τι ακριβώς υπάρχει πάνω στον Άρη. Όχι πως και τώρα ξέρουμε, βέβαια, αλλά είμαστε σχεδόν βέβαιοι ότι δεν υπάρχουν δεινόσαυροι και ποτάμια από ρευστό ασήμι. Η λογοτεχνία μας, όταν διαδραματίζεται στον Άρη, είναι πιο «επιστημονική»· ή, μάλλον, θα έπρεπε να πούμε επιστημονικοφανής. Δεν έχει, πάντως, ούτε δεινοσαύρους ούτε πτεροδάκτυλους ούτε άλλα παρόμοια.
Κάποτε, δεν ξέραμε ότι η Γη είναι στρογγυλή, και γράφονταν ιστορίες όπου οι ήρωες έφταναν, στο τέλος της Γης, σ'έναν απίστευτα μεγάλο καταρράκτη κι από κάτω ανοιγόταν μια άβυσσος απ'όπου έρχονταν εξώκοσμοι δαίμονες. Σήμερα, ξέρουμε ότι η Γη είναι στρογγυλή, και όχι μόνο όταν γράφουμε γι'αυτήν την παρουσιάζουμε ως στρογγυλή, αλλά και όταν γράφουμε για άλλους, εναλλακτικούς κόσμους κι αυτούς στρογγυλούς τούς παρουσιάζουμε. Τι μπορεί να πει κανείς; Τα πάντα έχουν βγάλει καμπύλες πλέον...
Το εξαιρετικό αυτό φαινόμενο δεν σταματά εκεί. Διαβάζουμε για εναλλακτικούς φανταστικούς κόσμους όπου η εναλλακτικότητά τους περιορίζεται στο να έχει πάρει ο δημιουργός τις χώρες μιας εποχής της Γης, να τους έχει αλλάξει λίγο τα ονόματα, να έχει αλλάξει λίγο και τον χάρτη, και αυτό ήταν. Η Γη αλλά, ξέρετε, όχι ακριβώς η Γη.
Κάποτε, διαβάζαμε για μαγευτικούς κόσμους σαν αυτούς του Jack Vance· τώρα διαβάζουμε για κόσμους που είναι η Γη με άλλα λόγια, και η προσωπική δημιουργικότητα είναι μειωμένη στον ελάχιστο βαθμό.
Κάποτε, διαβάζαμε για φανταστικούς κόσμους με κάθε λογής παράξενα πλάσματα και οντότητες, πράγματα που διέγειραν το νου, αλλά τώρα κάποιοι αποφάσισαν να αρχίσουν να αντιγράφουν τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών του Τόλκιν, ξανά και ξανά, τόσο που, όταν πλέον μιλάμε για «φανταστικό», να υπονοείται ότι μιλάμε για ξωτικά, ορκ, και δράκους.
Κάποτε, τα ποτάμια σκαρφάλωναν στους ουρανούς, και υπήρχαν θάλασσες από μάρμαρο και βουνά που κρέμονταν από τα σύννεφα. Σήμερα, όλα τα ρίξαμε στη γη και σκοτώσαμε τον μύθο. Τον βλέπεις να κείτεται νεκρός εκεί παραδίπλα, στο χαλάκι, λερώνοντάς το με το αίμα του.
Είναι, άραγε, τα πράγματα τόσο τραγικά όσο τα παρουσιάζω; Κατά πάσα πιθανότητα, όχι. Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι δεν είναι σε μεγάλο βαθμό ακριβώς έτσι. Είναι αληθινά δύσκολο να βρεις σύγχρονη φανταστική λογοτεχνία που επιδεικνύει πραγματική δημιουργικότητα και έμπνευση. Δεν είναι ανέφικτο, αλλά είναι δύσκολο.
Επειδή έχουμε ξεχάσει τη μαγεία του εναλλακτικού σκηνικού.
Ναι, εδώ δεν μιλάω ούτε για τα στερεότυπα στις ιστορίες, ούτε για τις κόπιες με τα ξωτικά και τους νάνους. Μιλάω καθαρά για το σκηνικό. Για τα ποτάμια που δεν σκαρφαλώνουν πια στους ουρανούς και για τις θάλασσες που δεν είναι πια από μάρμαρο. Για τους κόσμους που είναι πάντα στρογγυλοί, και για τον Άρη που, δυστυχώς, ποτέ πια δεν κατοικείται από δεινοσαύρους. (Εντάξει, κάποτε πέθαναν οι δεινόσαυροι σ'ετούτη τη Γη, αλλά στον Άρη, στον δικό σου Άρη, μπορούν ακόμα να υπάρχουν.)
Σε κάποιες ιστορίες του Λάβκραφτ, ξέρετε, οι γάτες πηδάνε από τα κεραμίδια και πάνε στο φεγγάρι. Στις σύγχρονες ιστορίες φαντασίας, μάλλον αυτές οι γάτες θα έπρεπε να φορέσουν σκάφανδρα και φιάλες αέρος ώστε να διασχίσουν το Διάστημα.
Είναι, όμως, πραγματικά απαραίτητο; Στον δικό σου εναλλακτικό κόσμο οι νόμοι της φύσης μπορεί να μη λειτουργούν όπως στη δική μας Γη. Μπορεί να μην χρειάζεται αυτές οι γάτες να περάσουν από το Διάστημα· μπορεί, παίρνοντας ώθηση από τη δύναμη της θεάς τους, να αποκτούν τόσο μεγάλη ταχύτητα που απλά πηδάνε και φτάνουν το φεγγάρι που κρέμεται στους ουρανούς.
Γι'αυτό κιόλας η φανταστική λογοτεχνία είναι... φανταστική. Αν δεν είναι φανταστική, τότε δεν είναι αυτό που υποτίθεται πως πρέπει να είναι. Η φανταστική λογοτεχνία υπάρχει για να υπερβαίνει τα καθιερωμένα όρια της πραγματικότητας, για να φτιάχνει τους δικούς της κανόνες και φυσικούς νόμους, κι έτσι να μας οδηγεί στην αληθινή καρδιά του κόσμου. Η φανταστική λογοτεχνία βασίζεται πολύ περισσότερο στη φιλοσοφία παρά στην επιστήμη. Πηγαίνει εκεί βαθιά, στο παλάτι της ψυχής, όπου οι εξισώσεις δεν μπορούν, ούτε ποτέ θα μπορέσουν, να φτάσουν. Αυτό είναι και το όλο της νόημα.
Δυστυχώς, κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε τη μαγεία του αληθινά εναλλακτικού, ευφάνταστου σκηνικού. Και δεν θέλω να εννοήσω ότι δεν μπορεί να γραφτεί καλή λογοτεχνία σε κόσμους που είναι η Γη-με-άλλα-λόγια. Πάρτε για παράδειγμα τον Guy Gavriel Kay: γράφει υπέροχες ιστορίες σε κόσμους που είναι η Γη-με-άλλα-λόγια. Το ίδιο ισχύει, ασφαλώς, και για περιπτώσεις φανταστικών κόσμων που, παρότι εναλλακτικοί, το σκηνικό τους στερείται πραγματικής εναλλακτικότητας. Οι φυσικοί νόμοι είναι ακριβώς ίδιοι με αυτοί της Γης· ο κόσμος είναι στρογγυλός· δεν πρόκειται ποτέ να φτάσεις στην άκρη και να δεις την άβυσσο, το πλοίο σου δε θα κινδυνέψει, τολμηρέ θαλασσοπόρε μου, να πέσει στον πελώριο κοσμικό καταρράκτη.
Καλή λογοτεχνία μπορεί να γραφτεί σε οποιοδήποτε σκηνικό. Είμαι βέβαιος. Εδώ έχει γραφτεί καλή λογοτεχνία με σκηνικό τη Γη – κάτι που οποιοσδήποτε εξωγήινος πρέπει, αναμφίβολα, να θεωρεί απίθανο.
Αυτό, όμως, δεν δικαιολογεί την έλλειψη ευφάνταστου εναλλακτικού σκηνικού στη φανταστική λογοτεχνία. Γιατί αυτή ακριβώς είναι η αποστολή της φανταστικής λογοτεχνίας – να μας ταξιδεύει εκεί που αλλιώς δεν μπορούμε να φτάσουμε. Τι να την κάνουμε αν δεν το καταφέρνει αυτό; Θα πάμε να διαβάσουμε τις ειδήσεις στις εφημερίδες.
Σκεφτείτε εκείνα τα μεσαιωνικά μυθιστορήματα όπου, πέρα από τα γνωστά χαρτογραφημένα εδάφη, υπήρχαν τέρατα και θαυμαστά τοπία. Θυμηθείτε τον Μπαουντολίνο του Ουμπέρτο Έκο, που είναι εμπνευσμένος από τέτοιες ιστορίες. Αυτά ήταν αληθινά δημιουργικά και ευφάνταστα σκηνικά.
Και δε χρειάζεται η φανταστική λογοτεχνία που περιλαμβάνει πραγματικά φαντασμαγορικά εναλλακτικά σκηνικά να είναι παιδαριώδης, ούτε για μικρές ηλικίες, ούτε χωρίς κάποιο βαθύτερο νόημα. Ίσα-ίσα, η φανταστική λογοτεχνία που προχωρά τόσο μπορεί να είναι πολύ πιο «ψαγμένη» από τη φανταστική λογοτεχνία που το σκηνικό των κόσμων της στερείται δημιουργικότητας και φαντασίας. Ούτε, φυσικά, χρειάζεται αυτή η φανταστική λογοτεχνία να πέφτει στην παγίδα της αλληγορίας. Μπορεί απλά να παρουσιάζει έναν τελείως διαφορετικό κόσμο όπου διαδραματίζονται ιστορίες οι οποίες μιλάνε κατευθείαν στην ψυχή μας χωρίς να προσπαθούν με ύπουλο τρόπο να τη χειραγωγήσουν.
Το σκηνικό είναι ένα από τα στοιχεία όπου κρύβεται η πραγματική μαγεία. Δεν είναι το μοναδικό στοιχείο· δεν μπορείς απλά να φτιάξεις ένα παράξενο σκηνικό και να πιστεύεις ότι αυτό θα διορθώσει τα πάντα, αλλά είναι σίγουρα κάτι το πολύ, πολύ σημαντικό. Το ίδιο σημαντικό με την πλοκή, τους χαρακτήρες, και κάθε άλλη κοινωνική και πολιτική λεπτομέρεια που επιθυμεί κάποιος να συμπεριλάβει. Ο κόσμος μιλά από μόνος του.
Επιστροφή στις Σκέψεις.
